از دیاکسیدکربن کارخانه تا ماده اولیه غذا؛ پروژه اروپایی چه میآموزد؟
در یک پروژه جدید اروپایی، پژوهشگران و شرکتهای غذایی میخواهند بخشی از دیاکسیدکربن حاصل از فرایندهای صنعتی را به مواد اولیه باارزش تبدیل کنند. ایده جذاب است، اما هنوز با تولید تجاری گسترده فاصله دارد. برای صنعت غذای ایران، نکته اصلی نه تقلید فوری از محصول نهایی، بلکه یادگیری شیوه طراحی یک زنجیره نوآوری از پسماند و انرژی تا محصول قابلفروش است.
شرکت اسپانیایی فروسلوا در اطلاعیه ۵ نوامبر ۲۰۲۶ از مشارکت در پروژه FERM4FOOD خبر داده است؛ پروژهای با حمایت برنامه پژوهشی Horizon Europe که ۱۵ شریک از هشت کشور اروپایی دارد و هماهنگی آن بر عهده مرکز فناوری AINIA است. طبق توضیح منتشرشده، هدف پروژه استفاده از گاز دیاکسیدکربن حاصل از بعضی فرایندهای تخمیری صنایع غذایی برای تولید سه دسته ماده اولیه است: اسید لاکتیک، پروتئین تکیاختهای و روغنهای میکروبی. این موارد هدف تحقیق و توسعه هستند و هنوز نباید بهعنوان حجم تولید محققشده معرفی شوند.
دیاکسیدکربن چگونه میتواند به ماده اولیه تبدیل شود؟
در تولید برخی مواد غذایی و نوشیدنی، فعالیت میکروارگانیسمها با آزادشدن دیاکسیدکربن همراه است. در مدل سنتی، این گاز ممکن است بدون بازیابی مناسب به محیط وارد شود. ایده پروژه آن است که گاز جمعآوری و پس از آمادهسازی، به یک فرایند زیستی دیگر فرستاده شود؛ جایی که میکروارگانیسمهای مناسب آن را در مسیر تولید ترکیبات باارزش به کار بگیرند.
این توضیح نباید به این تصور ساده تبدیل شود که «هر کارخانهای میتواند بدون تجهیزات و انرژی، گاز خروجی را به غذا تبدیل کند». برای رشد زیستی معمولاً به منابع انرژی و مواد مغذی، کنترل دقیق محیط، جداسازی ناخالصیها، تصفیه و آزمونهای ایمنی نیاز است. نوع میکروب و مسیر متابولیکی آن نیز تعیین میکند چه مادهای قابلتولید باشد. در مرحله توسعه، بازده تبدیل کربن، کیفیت محصول و میزان انرژی مصرفی باید اندازهگیری شود.
برای مصرفکننده، منشأ کربن تنها یکی از ویژگیهای ماده اولیه است. آنچه اهمیت نهایی دارد، خلوص، ترکیب شیمیایی، نبود آلاینده خطرناک، ثبات کیفیت و تأیید کاربرد غذایی در بازار مقصد است. بدون این مراحل، «اقتصاد چرخشی» نمیتواند جایگزین استانداردهای ایمنی شود.
سه محصول هدف چه کاربردی دارند؟
اسید لاکتیک در زنجیره صنایع غذایی و صنعتی کاربردهای متنوعی دارد؛ با این حال، کاربرد دقیق محصول حاصل از پروژه به درجه خلوص و الزامات قانونی وابسته است. پروتئین تکیاختهای، توده یا ترکیب پروتئینی تولیدشده از میکروارگانیسمهاست که در صورت تأیید ایمنی و کیفیت، میتواند در فرمولاسیون بعضی غذاها بررسی شود. روغنهای میکروبی نیز بسته به نوع اسیدهای چرب و ویژگی حسی، کاربردهای احتمالی متفاوت خواهند داشت.
براساس برنامه اعلامشده، شریک صنعتی پروژه دو نمونه محصول مصرفی را توسعه میدهد: نوشیدنی گیاهی مناسب استفاده در قهوه و محصول غذایی بستهبندیشده در پاکت. انتخاب این دو نمونه بیدلیل نیست؛ یک فناوری موفق باید علاوه بر تولید ماده اولیه، در محصول نهایی از نظر طعم، بافت، پایداری و پذیرش مشتری هم کار کند. ممکن است مادهای در آزمایشگاه مطلوب باشد، اما در نوشیدنی تهنشین شود یا در فرایند حرارتی خواص خود را از دست بدهد.
یک آزمایش واقعی به جای وعده بازار میلیونی
گزارش مشارکتکننده پروژه میگوید اعتبارسنجی فناوری در یک واحد صنعتی در ایتالیا و در مقیاس پیشتجاری انجام خواهد شد. مدت پروژه ۴۸ ماه عنوان شده و هدف کاهش انتشار دیاکسیدکربن نسبت به بعضی روشهای متداول تولید ماده اولیه حداقل ۴۵ درصد ذکر شده است. این عدد هدف پروژه است، نه کاهش اندازهگیریشده و تأییدشده امروز. برای سنجش آن باید مرز تحلیل چرخه عمر، نوع انرژی مصرفی، حمل مواد، تجهیزات جذب و تصفیه و مقیاس عملیاتی روشن باشد.
تفاوت میان نمونه اولیه و محصول فروختهشده در بازار، در هزینه تمامشده خود را نشان میدهد. اگر گاز خروجی رقیق باشد، جمعآوری و تغلیظ آن پرهزینه میشود. اگر ماده اولیه تازه نیاز به تصفیه چندمرحلهای داشته باشد، مزیت محیطزیستی ممکن است با مصرف انرژی یا آب کاهش یابد. از طرف دیگر، استفاده از تجهیزات موجود میتواند سرمایهگذاری موردنیاز را کمتر کند. هیچیک از این ملاحظات را نمیتوان فقط با یک تیتر تبلیغاتی سنجید.
کاربرد محتاطانه برای صنعت غذای ایران
صنایع غذایی ایران در بخشهایی مانند مخمر، نان صنعتی، فرآوری مواد گیاهی و زیستفناوری ظرفیتهای فنی متفاوتی دارند. این ظرفیت بهتنهایی به معنای آمادهبودن برای تولید مواد غذایی از دیاکسیدکربن نیست، اما میتواند پایه همکاری میان کارخانه، دانشگاه و شرکت فناوری باشد. نقطه شروع منطقی، نقشهبرداری از جریانهای جانبی کارخانه است: چه مقدار گاز یا پسماند تولید میشود، چه ترکیباتی دارد، چه هزینهای برای دفع آن پرداخت میشود و چه فرصتی برای بازیافت ایمن وجود دارد؟
گام بعدی، انتخاب یک ماده اولیه دارای بازار روشن و امکان آزمون در مقیاس محدود است. یک واحد کوچک میتواند بهجای خرید شتابزده تجهیزات بزرگ، همکاری پژوهشی برای بررسی امکانسنجی، تعادل جرم و انرژی، ریسکهای بهداشتی و مدل اقتصادی تعریف کند. نتیجه منفی یک پایلوت هم ارزشمند است؛ زیرا از سرمایهگذاری بزرگ روی فرایندی که صرفه اقتصادی ندارد جلوگیری میکند.
در مدل همکاری مناسب، واحد صنعتی خوراک یا جریان جانبی را معرفی میکند؛ گروه فنی بازده تبدیل را بررسی میکند؛ متخصص ایمنی و کیفیت برای کاربرد غذایی معیار میگذارد؛ و تیم فروش از ابتدا تقاضای احتمالی مشتری را ارزیابی میکند. توسعه محصول بدون حضور مشتری بالقوه ممکن است به ماده اولیهای منجر شود که تولید آن ممکن است، اما خریدار ندارد.
پرسشهایی که مدیران باید از فروشنده فناوری بپرسند
اول، کدام شاخصها در مقیاس واقعی و طی چند ساعت کار پیوسته ثبت شدهاند؟ دوم، هزینه هر کیلو محصول تصفیهشده با احتساب انرژی، آب و استهلاک چقدر است؟ سوم، چه استانداردها و مجوزهایی برای استفاده خوراکی لازم خواهد بود؟ چهارم، در صورت تغییر ترکیب جریان ورودی، کیفیت محصول چگونه حفظ میشود؟ پنجم، آیا مشتری حاضر است بابت مزیت زیستمحیطی محصول پول بیشتری بپردازد یا تنها قیمت و عملکرد برایش مهم است؟
نوآوری غذا زمانی پایدار میشود که سه حساب همزمان درست باشند: حساب زیستی، حساب اقتصادی و حساب ایمنی. پروژه FERM4FOOD نمونهای ارزشمند از تلاش برای جمعکردن این سه حوزه است، اما قضاوت درباره موفقیت نهایی آن به نتایج صنعتی و آزمون بازار در سالهای آینده بستگی دارد. برای ایران، فرصت مهم امروز یادگرفتن روش آزمودن ایده است، نه اعلام زودهنگام ورود آن به قفسه فروشگاهها.
منابع پژوهشی: اطلاعیه شرکت Fruselva به تاریخ ۵ نوامبر ۲۰۲۶ درباره پروژه FERM4FOOD؛ برگه رسمی پروژه در پایگاه CORDIS اتحادیه اروپا و گزارش مرکز AINIA برای جزئیات فنی. بخش کاربرد برای ایران، تحلیل تحریریه مزهنامه است.

نظرات کاربران
ثبت دیدگاه در نسخه آزمایشی فعال نیست.