سامانه جامع غذا | از کارخانه تا سفره
مزه‌نامه؛ سامانه جامع غذا
سامانه جامع غذا

قارچ به‌جای مرغ؛ پژوهش تازه برای تولید پروتئین سفیده تخم‌مرغ در مخزن تخمیر

نویسنده: تحریریه مزه‌نامه

برای تولید بعضی مواد اولیه ارزشمند صنعت غذا، شاید در آینده همیشه به پرورش حیوان نیاز نباشد. پژوهشگران دانشگاه کرنفیلد بریتانیا در طرحی تازه بررسی می‌کنند آیا می‌توان با استفاده از قارچ‌های رشته‌ای، یک پروتئین مشخص موجود در سفیده تخم‌مرغ را در مخازن تخمیر تولید کرد یا نه. این موضوع در نگاه نخست شبیه خبر «تولید تخم‌مرغ بدون مرغ» به نظر می‌رسد، اما تفاوت بسیار مهمی وجود دارد: هدف پژوهش تولید کل تخم‌مرغ یا جایگزینی فوری مرغداری‌ها نیست؛ دانشمندان به دنبال ساخت یک جزء پروتئینی ویژه با کاربرد صنعتی‌اند.

نمای مفهومی آزمایش و توسعه مواد اولیه پروتئینی با تجهیزات آزمایشگاهی

بر اساس اطلاعیه دانشگاه کرنفیلد به تاریخ ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶ و گزارش تخصصی منتشرشده در ۱۵ نوامبر، موضوع پژوهش پروتئینی به نام «اووترانسفرین» است که به‌طور طبیعی در سفیده تخم‌مرغ وجود دارد. این ترکیب ویژگی اتصال به آهن و فعالیت‌های ضد‌میکروبی دارد و برای برخی کاربردهای غذایی و تغذیه عملکردی مورد توجه است. گروه پژوهشی با همکاری شرکت زیست‌فناوری HyphaPro و حمایت مرکز ملی نوآوری پروتئین‌های جایگزین بریتانیا، امکان تولید این ماده را با تخمیر دقیق بررسی می‌کند. طرح در مرحله اثبات مفهوم است و هنوز محصول تجاری تأییدشده‌ای از آن گزارش نشده است.

تخمیر دقیق چه فرقی با تولید قارچ خوراکی دارد؟

تخمیر غذایی برای مصرف‌کننده ایرانی مفهوم ناشناخته‌ای نیست؛ ماست، پنیر و نان نمونه‌هایی از فعالیت کنترل‌شده میکروارگانیسم‌ها هستند. اما «تخمیر دقیق» یک گام فنی متفاوت دارد. در این روش، ریزجاندار مناسب برای تولید مولکول مشخصی انتخاب یا مهندسی می‌شود و در محیط کنترل‌شده رشد می‌کند. پس از تولید، ماده هدف از محیط یا زیست‌توده جدا و با روش‌های تخصصی تصفیه می‌شود. محصول نهایی لزوماً خود میکروارگانیسم نیست.

در پروژه کرنفیلد، قارچ‌های رشته‌ای به‌عنوان میزبان تولید انتخاب شده‌اند. پژوهشگران بررسی خواهند کرد سویه‌های مهندسی‌شده در چه شرایطی می‌توانند پروتئینی با ویژگی موردنظر بسازند. برای کارخانه غذایی، وجود مخزن تخمیر به‌تنهایی کافی نیست: ترکیب خوراک، اکسیژن‌رسانی، کنترل آلودگی، بازده تولید، خالص‌سازی و پایداری پروتئین همگی تعیین می‌کنند فناوری اقتصادی خواهد شد یا خیر.

این تمایز به جلوگیری از برداشت‌های تبلیغاتی کمک می‌کند. از توضیح یک آزمایش دانشگاهی نمی‌توان نتیجه گرفت که فردا مکمل، سس یا فرآورده‌ای با این ماده وارد بازار می‌شود. مسیر تحقیق تا تولید پایدار و دریافت مجوز ایمنی ممکن است طولانی باشد و حتی پروژه از نظر فنی موفق اما از نظر هزینه رقابتی نباشد.

چرا اصلاً سراغ پروتئین سفیده تخم‌مرغ رفته‌اند؟

تأمین سنتی یک پروتئین حیوانی به سلامت گله، هزینه خوراک، شرایط دامپروری و ظرفیت فرآوری وابسته است. شیوع بیماری‌هایی مانند آنفلوانزای فوق‌حاد پرندگان می‌تواند بر عرضه و قیمت تخم‌مرغ اثر بگذارد. تولید یک مولکول منتخب در مخزن کنترل‌شده، از نظر نظری ممکن است وابستگی آن جزء مشخص به نوسان تولید مرغ را کاهش دهد. اما این مزیت تنها زمانی واقعی است که هزینه تجهیزات، انرژی، مواد مغذی، ضایعات و تصفیه کمتر یا قابل‌توجیه باشد.

اووترانسفرین با پروتئین‌های عمومی سفیده تخم‌مرغ یکسان نیست. ارزش آن به ویژگی‌های عملکردی ویژه مرتبط است؛ برای نمونه، ویژگی اتصال به آهن موضوع مطالعه در کاربردهای مختلف است. اینکه محصول حاصل از تخمیر دقیقاً همان رفتار مولکول طبیعی را در غذا یا دستگاه گوارش داشته باشد، باید با آزمایش سنجیده شود. همچنین هر ادعای سلامت درباره مصرف نهایی نیاز به شواهد مستقل و مجوز مربوط دارد.

در نتیجه، مقایسه «قیمت هر کیلو پروتئین تخمیری» با «قیمت یک شانه تخم‌مرغ» مبنای دقیقی نیست. محصول هدف ممکن است یک ماده کم‌حجم با ارزش افزوده بالا باشد و بازار آن بیشتر در مواد اولیه تخصصی شکل بگیرد. اقتصاد آن به نرخ خلوص، عملکرد در فرمولاسیون و مقیاس فروش وابسته خواهد بود.

پنج مانع تا رسیدن به کارخانه

مانع اول، بازده است: هر لیتر محیط کشت چه مقدار پروتئین قابل استفاده تولید می‌کند؟ مانع دوم، کیفیت پایدار است: آیا بچ‌های متوالی از نظر ساختار و عملکرد تفاوت زیادی دارند؟ مانع سوم، خالص‌سازی و ایمنی است: باقی‌مانده‌های فرآیند، آلودگی میکروبی، ناخالصی‌ها و احتمال حساسیت‌زایی چگونه کنترل می‌شوند؟ مانع چهارم، تأیید مقرراتی و برچسب‌گذاری است؛ پروتئین تولیدشده با سویه مهندسی‌شده ممکن است به ارزیابی اختصاصی نیاز داشته باشد. مانع پنجم، تقاضای واقعی است: تولیدکننده باید مشخص کند مشتری حاضر است چه ارزشی بابت عملکرد ماده بپردازد.

در پروژه‌های غذایی، هزینه پنهان توسعه گاهی در مرحله پس از تخمیر پدیدار می‌شود. استخراج و تصفیه پروتئین در مقیاس آزمایشگاهی می‌تواند ساده به نظر برسد، اما در مقیاس صنعتی به تجهیزات، آب، انرژی و کنترل کیفی بیشتری نیاز داشته باشد. استدلال اقتصادی معتبر باید هزینه تمام‌شده هر کیلو ماده قابل‌فروش را محاسبه کند؛ نه صرفاً مقدار محصول به‌دست‌آمده از یک آزمایش موفق.

برای شرکت‌های غذایی ایران چه درسی دارد؟

کارخانه ایرانی لازم نیست فوراً وارد تولید پروتئین حیوانی با فناوری جدید شود. نخستین فرصت می‌تواند در شناسایی آن دسته از مواد اولیه تخصصی باشد که وابستگی خارجی بالایی دارند و مصرف‌شان در حجم کم اما ارزش بالا است. دانشگاه، تولیدکننده مواد اولیه و کارخانه محصول نهایی می‌توانند برای هر ماده یک پروژه کوچک مشترک تعریف کنند: کاربرد دقیق، معیار فنی، هزینه هدف و روش آزمون باید قبل از خرید تجهیزات روشن باشد.

اگر محصول موردنظر ماده‌ای با خواص عملکردی است، تست آن باید داخل فرمول واقعی انجام شود. به‌عنوان مثال، یک ماده ممکن است در آب خالص به‌خوبی حل شود ولی در نوشیدنی اسیدی یا فرآیند حرارتی رفتار متفاوتی داشته باشد. برای تصمیم سرمایه‌گذاری باید اثر آن بر طعم، ماندگاری، ویژگی حسی، ایمنی و سازگاری با سایر اجزا بررسی شود.

از نظر سیاست صنعتی نیز ساخت اکوسیستم آزمایشگاهی قابل‌اعتماد مهم است: خدمات تخمیر آزمایشی، امکانات آنالیز پروتئین، آزمایش حساسیت و میکروبی، و مشاوره مقرراتی می‌تواند ریسک ورود شرکت‌های کوچک را کاهش دهد. بدون این زیرساخت، اعلام چند طرح زیست‌فناوری لزوماً به تولید محصول قابل‌فروش منجر نمی‌شود.

نوآوری مهم است، اما نتیجه را باید اندازه گرفت

خبر کرنفیلد از آن جهت مهم است که مرز میان کشاورزی، زیست‌فناوری و تولید ماده اولیه غذا را جابه‌جا می‌کند. بااین‌حال در زمان تهیه این گزارش، پژوهش درباره امکان‌سنجی تولید اووترانسفرین با قارچ است و موفقیت صنعتی، قیمت رقابتی یا مجوز بازار آن تأیید نشده است. قضاوت درست درباره فناوری باید به آزمایش‌های بعدی، داده بازده، کیفیت پایدار و ارزیابی ایمنی متکی باشد.

برای مدیران صنعت غذا، پیام اصلی نه کنارگذاشتن تخم‌مرغ و نه خرید شتاب‌زده دستگاه تخمیر است. فرصت واقعی در فهم این تغییر است که «ماده اولیه» لزوماً همیشه از مسیر استخراج سنتی به‌دست نخواهد آمد. شرکتی که از امروز مشخصات عملکردی، روش آزمون و اقتصاد خرید مواد اولیه خود را دقیق ثبت کند، هنگام بلوغ فناوری‌های تازه توان انتخاب بهتری خواهد داشت.

اشتراک‌گذاری

نظرات کاربران

ثبت دیدگاه در نسخه آزمایشی فعال نیست.