زنجیره سرد غذا؛ چرا محصول سالم پیش از رسیدن به فروشگاه از دست میرود؟
بخشی از ضایعات غذا نه در مزرعه و نه در آشپزخانه، بلکه در فاصله میان برداشت، انبار، حمل و عرضه رخ میدهد. میوهای که دیر سرد میشود، محصولی که در بارگیری زیر آفتاب میماند یا محمولهای که هنگام جابهجایی چند بار از محدوده دمای مناسب خارج میشود، ممکن است پیش از رسیدن به مصرفکننده کیفیت و عمر ماندگاری خود را از دست بدهد. زنجیره سرد قرار است این فاصله را مدیریت کند؛ اما خرید کامیون یخچالدار بهتنهایی زنجیره سرد ایجاد نمیکند.
مسئله جهانی چقدر بزرگ است؟
بر پایه گزارشی که سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد در سال ۲۰۲۶ درباره کاهش اتلاف غذا منتشر کرده، برآورد جهانی اتلاف غذا در مراحل پس از برداشت تا پیش از خردهفروشی حدود ۱۳٫۴ درصد است. این شاخص، ضایعات خانگی و رستورانی را شامل نمیشود. در داده تفصیلی پیشین همین سازمان برای سال ۲۰۲۳، رقم ۱۳٫۳ درصد ثبت شده بود. تفاوت سال و نسخه برآورد مهم است و این ارقام را نباید بدون توضیح با هم جمع کرد یا بهعنوان نرخ ویژه ایران گزارش داد.
در گزارش مشترک برنامه محیطزیست سازمان ملل و فائو درباره زنجیره سرد پایدار که در نوامبر ۲۰۲۲ انتشار یافت، به برآورد ۵۲۶ میلیون تن اتلاف مرتبط با نبود سرمایش مؤثر، معادل حدود ۱۲ درصد تولید جهانی در سال مرجع ۲۰۱۷، اشاره شده است. این رقم تاریخی، برآورد جداگانهای با روش و دوره متفاوت است و نباید آن را عدد «ضایعات امسال» معرفی کرد. در سوی دیگر زنجیره، گزارش شاخص پسماند غذایی UNEP در ۲۰۲۴ سهم خانوار، خدمات غذایی و خردهفروشی را جداگانه بررسی میکند. کنار هم گذاشتن این اسناد نشان میدهد مسئله از تولید تا مصرف چندمرحلهای است.
سرمایش از لحظه برداشت آغاز میشود
برای بسیاری از محصولات تازه، زمان انتقال از مزرعه به دمای مناسب نگهداری به اندازه دمای کامیون اهمیت دارد. محصولی که ساعتها در آفتاب مانده است، با ورود به یک کانتینر خنک ناگهان به وضعیت اولیه برنمیگردد. در برخی کالاها پیشسردکردن پس از برداشت برای خروج سریع گرمای مزرعه لازم است. روش و دمای مناسب را باید برای همان محصول تعیین کرد؛ دمایی که برای یک سبزی برگدار مناسب است میتواند به برخی میوههای حساس به سرما آسیب بزند.
در ایران نیز تنوع اقلیم، فاصله مراکز تولید تا بازار مصرف و تفاوت امکانات بستهبندی، مسئله را پیچیده میکند. بدون داده قابلاعتماد نمیتوان درصد معینی از ضایعات کشور را به نبود یخچال نسبت داد؛ با اینحال امکان پایش دما، زمان و کیفیت در مسیر میتواند نقاط آسیبپذیر را آشکار کند. نخستین قدم مدیریتی، ثبت زمان برداشت، بستهبندی، خروج از مرکز جمعآوری و رسیدن به مقصد است.
حلقه اول: باغدار و مرکز بستهبندی
سورت و بستهبندی باید با ماهیت کالا هماهنگ باشد. محصول آسیبدیده ممکن است فساد را در یک محموله تشدید کند، در حالی که بستهای بدون تهویه کافی میتواند انتقال حرارت را کند کند. جعبه مقاوم و قابل شستوشو، چیدمان درست، پرهیز از فشار بیشازحد و جلوگیری از تماس با سطح آلوده، مقدم بر گرانکردن تجهیزات حمل است.
قرارداد میان تولیدکننده و خریدار نیز باید نقطه تحویل و معیار پذیرش کیفیت را روشن کند. اگر محصول در مزرعه بیکیفیت بارگیری شود و در مقصد اختلاف ایجاد شود، هیچکس مسئول اصلی اصلاح فرایند نخواهد بود. یک برگ ثبت شامل دمای محصول هنگام بارگیری، زمان، وضعیت بستهها و نمونه کیفیت میتواند اختلاف را کم کند؛ البته روش اندازهگیری باید مشخص باشد تا داده قابل مقایسه بماند.
حلقه دوم: حملونقل و گسستهای کوچک اما پرهزینه
در حمل سرد، تنها دمای تنظیمشده دستگاه کافی نیست؛ دمای واقعی محموله و مدت بازماندن درِ وسیله نیز اهمیت دارد. بارگیری طولانی، توقف در مسیر، انباشتن جعبه جلوی جریان هوا و خاموشی دستگاه همگی ریسک ایجاد میکنند. استفاده از ثبتکننده دما یا حسگر مناسب میتواند مسیر را به داده تبدیل کند، اما حسگرِ کالیبرهنشده یا نصبشده در نقطه نامناسب ممکن است اطمینان کاذب ایجاد کند.
برنامه حمل باید مسیر، تعداد توقف، زمان تخلیه و امکان اتصال به برق در مراکز موقت را مشخص کند. برای محصولات بسیار حساس، قرارداد خدمت میتواند حداکثر زمان مجاز بازماندن در، شرایط پذیرش محموله و مسئولیت رخدادهای غیرعادی را تعریف کند. در بسیاری از مسیرها، مدیریت درست تحویل میتواند پیش از سرمایهگذاری سنگین در ناوگان تازه، بخشی از اتلاف را کاهش دهد.
حلقه سوم: عمدهفروشی و فروشگاه
مراکز عمدهفروشی ممکن است محصول را در چند نوبت جابهجا کنند. اگر سفارشها بهدرستی برنامهریزی نشده باشد، کالا بین سکو، انبار و خودرو رفتوبرگشت میکند. هر جابهجایی هم احتمال آسیب فیزیکی را بیشتر میکند و هم کنترل دما را دشوارتر. در فروشگاه، چیدمان بیشازحد، تمیز نکردن تجهیزات سرمایشی و ثبت نکردن عمر موجودی میتواند زیان همان مسیر را تکمیل کند.
راهحل اجرایی، مشخص کردن مسئول هر تحویل و استفاده از اصل گردش موجودی متناسب با تاریخ مصرف و کیفیت است. سامانه مدیریت موجودی باید موجودی واقعی را نشان دهد، نه فقط تعداد فاکتورهای خرید. فروشنده بهتر است کالاهای نزدیک به پایان عمر تجاری را با روشهای شفاف و ایمن زودتر عرضه کند و محصول ناسالم را صرفاً با تخفیف به مصرفکننده منتقل نکند.
سرمایش پایدار و هزینه انرژی
زنجیره سرد نیازمند برق، سوخت، تعمیرات و مبرد است. بنابراین توسعه آن بدون نگاه به مصرف انرژی و اثر اقلیمی میتواند بخشی از مسئله محیطزیستی را به جای دیگری منتقل کند. گزارش مشترک UNEP و فائو در ۲۰۲۲ بر سرمایش پایدار و کارآمد تأکید میکند؛ یعنی تجهیزات مناسب، عایقکاری، نگهداری منظم، انتخاب مبرد با اثر اقلیمی کمتر در چارچوب مقررات و طراحی متناسب با نیاز کالا. هدف، سرد کردنِ بیشتر به هر قیمت نیست، بلکه حفظ کیفیت در محدوده صحیح با کمترین مصرف و اتلاف است.
تصمیم اقتصادی باید هزینه کل چرخه عمر را بسنجد: سرمایهگذاری اولیه، تعمیر، انرژی، ضایعات پیشگیریشده، هزینه برگشت کالا و ارزش فروش حفظشده. گاهی یک سایهبان مناسب در محل بارگیری یا اصلاح زمانبندی تحویل، در کنار تجهیزات موجود، بازده خوبی دارد. برای بعضی محصولات و مسیرها نیز بدون توسعه زیرساخت سرمایش نمیتوان کیفیت را حفظ کرد؛ راهکار یکسانی وجود ندارد.
یک طرح آزمایشی برای شرکتهای ایرانی
شرکتی که قصد اصلاح زنجیره توزیع میوه یا لبنیات را دارد، میتواند یک مسیر مشخص را برای آزمون انتخاب کند. ابتدا به مدت دو هفته دمای محصول، دمای محیط حمل، زمان توقفها و میزان برگشت از بازار را ثبت کند. سپس تنها یک یا دو مداخله انجام دهد؛ مثلاً اصلاح ساعت بارگیری و افزودن ثبتکننده دما. در دوره بعد، همان شاخصها را با توجه به تغییرات آبوهوا و حجم محموله مقایسه کند. اعداد این آزمون باید از عملکرد واقعی شرکت حاصل شوند و نباید از برآوردهای جهانی برای پر کردن جای داده داخلی استفاده کرد.
برای اثرسنجی، سه گروه شاخص لازم است: کیفیت هنگام تحویل، وزن یا تعداد برگشتخورده و هزینه جابهجایی به ازای واحد سالم فروشرفته. اگر فقط دمای کامیون بهتر شده اما درصد محصول قابل فروش تغییر نکرده است، باید مشکل را در حلقه دیگر جستوجو کرد. همچنین بهتر است عامل مرجوعی به تفکیک آسیب بسته، رسیدگی بهموقع، رسیدن به تاریخ مصرف و مشکلات سردخانه ثبت شود.
کاهش ضایعات، مسئولیت مشترک همه حلقههاست
زنجیره سرد یک «مسیر پیوسته اطلاعات و مسئولیت» است. کشاورز باید کیفیت و زمان برداشت را ثبت کند، مرکز بستهبندی شرایط آمادهسازی را کنترل کند، حملکننده دمای واقعی را پایش کند و فروشگاه گردش موجودی را مدیریت کند. اگر یکی از این حلقهها داده و مسئولیت نداشته باشد، سرمایهگذاری حلقه دیگر ممکن است بینتیجه بماند. برای فعالان صنعت غذا، پیام مهم گزارشهای فائو و UNEP روشن است: کاهش ضایعات تنها با خرید دستگاه اتفاق نمیافتد؛ با مدیریت زمان، دما، کیفیت و قراردادهای قابل اندازهگیری در کل مسیر شکل میگیرد.

نظرات کاربران
ثبت دیدگاه در نسخه آزمایشی فعال نیست.